Fundatorem klasztoru i ko\u015bcio\u0142a by\u0142 Jan Franciszek Stadnicki, wojewoda wo\u0142y\u0144ski. Prace budowlane trwa\u0142y 30 lat, a pierwsi bracia zamieszkali tu w 1714 roku. Ju\u017c od tego roku udzielali pos\u0142ug religijnych w kaplicy, a od 1730 roku w nowo wybudowanym ko\u015bciele pw. Zwiastowania NMP z G\u00f3ry Karmel. Nale\u017cy zaznaczy\u0107, \u017ce w tym okresie mieszka\u0144cy Zag\u00f3rza nie mieli \u015bwi\u0105tyni i ucz\u0119szczali do ko\u015bcio\u0142a parafialnego w Pora\u017cu. Zatem a\u017c do po\u0142owy XVIII wieku karmelici pos\u0142ugiwali mieszka\u0144com Zag\u00f3rza i okolic. Klasztor prze\u017cywa\u0142 czasy \u015bwietno\u015bci, zaznaczaj\u0105ce si\u0119 tak\u017ce wielkim kultem Matki Boskiej z Karmelu, kt\u00f3rej statua sta\u0142a przed wej\u015bciem do \u015bwi\u0105tyni. W dni odpustowe przybywa\u0142y rzesze pielgrzym\u00f3w z bli\u017cszych i dalszych okolic, a nawet z W\u0119gier. Przy ko\u015bciele dzia\u0142a\u0142 ch\u00f3r i zesp\u00f3\u0142 muzyczny, kt\u00f3ry pomaga\u0142 organi\u015bcie w u\u015bwietnianiu uroczysto\u015bci religijnych. Klasztor by\u0142 miejscem pracy dla okolicznych w\u0142o\u015bcian \u2013 kucharza, rzemie\u015blnik\u00f3w, praczek i sprz\u0105taczy. Opiek\u0119 lekarsk\u0105 nad zakonnikami i weteranami wojskowymi sprawowa\u0142 medyk. Nale\u017cy przypomnie\u0107, \u017ce fundator na\u0142o\u017cy\u0142 na braci obowi\u0105zek, aby opiekowali si\u0119 dwunastoma wys\u0142u\u017conymi \u017co\u0142nierzami. Mieszkali oni w kordegardzie, a w razie choroby mieli zapewnion\u0105 opiek\u0119 i kuracj\u0119 w wybudowanym na ten cel szpitalu. W przypadku zagro\u017cenia mieli s\u0142u\u017cy\u0107 zakonnikom wiedz\u0105 i pomoc\u0105 z zakresu wojskowo\u015bci.<\/p>\n
Bracia zakonni opr\u00f3cz pos\u0142ug religijnych, obowi\u0105zkowych modlitw i kontemplacji, mieli obowi\u0105zek sprawdza\u0107 stan gotowo\u015bci warowni do obrony. Wszystkie funkcje, kt\u00f3re spe\u0142niali karmelici, zbli\u017ca\u0142y ich do wiernych. Nale\u017cy przypuszcza\u0107, \u017ce tego \u017cyczy\u0142 sobie nie\u017cyj\u0105cy ju\u017c w\u00f3wczas fundator, Jan Franciszek Stadnicki i jego c\u00f3rka Anna, kt\u00f3ra przeznaczy\u0142a swoje klejnoty i srebra na rzecz Karmelu. W dow\u00f3d uznania za prac\u0119 w\u015br\u00f3d miejscowej ludno\u015bci w\u0142adze zakonu podnios\u0142y go do godno\u015bci przeoratu.<\/p>\n
Lata konfederacji barskiej zak\u0142\u00f3ci\u0142y spokojn\u0105 egzystencj\u0119 zag\u00f3rskich karmelit\u00f3w. Podobnie jak ich wsp\u00f3\u0142bracia z Baru, udzielali wsparcia i pomocy walcz\u0105cym. W listopadzie 1772 roku warownia zag\u00f3rska go\u015bci\u0142a barszczan, kt\u00f3rzy przez wiele dni odpierali szturmy Rosjan dowodzonych przez genera\u0142a Drewitza. Ostrza\u0142 artyleryjski spowodowa\u0142 po\u017car i zniszczenia klasztoru oraz ko\u015bcio\u0142a. Przez wiele lat bracia pr\u00f3bowali przywr\u00f3ci\u0107 konwent do dawnej \u015bwietno\u015bci, niestety bezskutecznie. Po pierwszym rozbiorze nast\u0105pi\u0142o pogorszenie sytuacji politycznej i spo\u0142eczno-gospodarczej. Zaborca austriacki prowadzi\u0142 represyjn\u0105 polityk\u0119 wobec zgromadze\u0144 zakonnych, jedne likwiduj\u0105c, inne doprowadzaj\u0105c do ruiny gospodarczej. Dodatkowym posuni\u0119ciem by\u0142a ingerencja w wewn\u0119trzne \u017cycie wsp\u00f3lnot. To wszystko razem spowodowa\u0142o, \u017ce karmelici dos\u0142ownie cierpieli g\u0142\u00f3d. By rozbi\u0107 sp\u00f3jno\u015b\u0107 zag\u00f3rskiego Karmelu, w\u0142adze umie\u015bci\u0142y w nim zakonnik\u00f3w z innych o\u015brodk\u00f3w karmelickich, takich jak: Przemy\u015bl, Lw\u00f3w i Milatyn. Nic dziwnego, \u017ce w tej sytuacji nast\u0105pi\u0142 upadek \u017cycia zakonnego.<\/p>\n
W roku 1816 otwarto Dom Poprawy dla ksi\u0119\u017cy. Pensjonariuszy umieszczono w kordegardzie, w kt\u00f3rej niegdy\u015b mieszkali weterani wojskowi. Od lipca 1821 roku rektorem Domu Poprawy zosta\u0142 karmelita, ks. Jan Kanty Gajewicz, by\u0142y proboszcz parafii zag\u00f3rskiej (w latach 1802\u20131805), za\u015b przeorem ks. Leonard Uma\u0144ski. Ks. Gajewicz na spowiednika pensjonariuszy Domu Poprawy powo\u0142a\u0142 ks. Jana W\u0142odzimierskiego. Post\u0119py resocjalizacji musia\u0142y by\u0107 mizerne i kapelan Jan prze\u017cywa\u0142 kryzys moralny i duchowy. Wynikami pracy ks. Jana interesowa\u0142 si\u0119 jego prze\u0142o\u017cony \u2013 Rektor Domus, ks. Gajewicz, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142 mie\u0107 pretensje do podw\u0142adnego. Tymczasem klasztor \u017cy\u0142 swoim \u017cyciem, cho\u0107 zasi\u0119g oddzia\u0142ywania religijnego by\u0142 w tym czasie mniejszy ni\u017c w XVIII wieku. Od kilkudziesi\u0119ciu lat dzia\u0142a\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w Zag\u00f3rzu.<\/p>\n
Czy jeste\u015bmy w stanie odtworzy\u0107 wydarzenia sprzed lat? Na podstawie ksi\u0105g parafialnych mo\u017cna to zrobi\u0107 tylko wycinkowo. Nale\u017cy przybli\u017cy\u0107 okoliczno\u015bci, kt\u00f3re towarzyszy\u0142y temu \u201es\u0105dnemu dniu\u201d \u2013 26 listopada AD 1822. \u00d3w dzie\u0144 m\u00f3g\u0142 by\u0107 ponury i m\u00f3g\u0142 wp\u0142ywa\u0107 \u017ale na samopoczucie zakonnik\u00f3w, nie tylko ks. Jana. Jak zwykle odprawi\u0142 on jednak msz\u0119, na kt\u00f3rej ochrzci\u0142 dzieci\u0119 p\u0142ci \u017ce\u0144skiej o imieniu Katarzyna, z rodzic\u00f3w: Teodora Jawczaka i Zofii z domu Golarz. Ojciec by\u0142 grekokatolikiem, a matka rzymskokatoliczk\u0105. Rodzicami chrzestnymi byli: Micha\u0142 Golarz i Anna Por\u0119bska. Wszyscy \u201erustici\u201d \u2013 czyli wiejscy.<\/p>\n
Uczestnicy ceremonii chrztu nie przeczuwali, \u017ce jest to ostatnia msza w klasztornym ko\u015bciele, nie tylko dla nich, ale i dla okolicznej ludno\u015bci. A tak\u017ce dla ks. W\u0142odzimierskiego. Uzmys\u0142owili to sobie po powrocie do chat, gdy po po\u0142udniu ujrzeli nad klasztorem p\u0142omienie ognia. Po\u017car szala\u0142 kilka dni i widoczny by\u0142 w promieniu kilkunastu kilometr\u00f3w. Okoliczna ludno\u015b\u0107 obserwowa\u0142a \u017cywio\u0142 z przera\u017ceniem i poczuciem bezsilno\u015bci. Potwierdza to na podstawie przekaz\u00f3w rodzinnych prof. Ryszard Wiktor Schramm w Prywatnej podr\u00f3\u017cy pami\u0119ci<\/i>.<\/p>\n
Data zag\u0142ady Karmelu znik\u0142aby z ludzkiej pami\u0119ci, gdyby nie lakoniczna notatka w Liber Baptisatorum z lat 1786\u20131839. Odnalaz\u0142 j\u0105 pierwszy ks. Adam Fuksa, proboszcz zag\u00f3rskiej parafii. Znajduje si\u0119 ona pod dat\u0105 chrztu wspomnianej Katarzyny Jawczak. Tre\u015b\u0107 w t\u0142umaczeniu na j\u0119zyk polski brzmi nast\u0119puj\u0105co: \u201eNa wieczn\u0105 pami\u0105tk\u0119. W tym nieszcz\u0119\u015bliwym dniu, w kt\u00f3rym o godzinie drugiej po po\u0142udniu klasztor, ko\u015bci\u00f3\u0142 i dom poprawy zosta\u0142 w proch obr\u00f3cony\u201d. Wystarczy por\u00f3wna\u0107 charakter pisma ks. Gajewicza i ks. W\u0142odzimierskiego, by stwierdzi\u0107 autorytatywnie, \u017ce notatka o chrzcie i o po\u017carze Karmelu jest pisana r\u0119k\u0105 tego pierwszego. Tymczasem S. Stefa\u0144ski podaje, \u017ce notatk\u0119 o podpaleniu \u201eprzed aresztowaniem, podpisa\u0142 o. W\u0142odzimierski Carmelita Discalceatus\u201d. W rzeczywisto\u015bci jest to zwyczajowa formu\u0142ka, kt\u00f3r\u0105 wype\u0142nia\u0142 ksi\u0105dz udzielaj\u0105cy sakramentu chrztu. Zatem \u00f3w zapis oznacza \u201eBapt.(czyli ochrzci\u0142) Jan W\u0142odzimierski Karmelita Bosy\u201d W tym wypadku za ks. Jana podpisa\u0142 si\u0119 rektor Gajewicz. Dlaczego ks. Gajewicz wpisa\u0142 wzmiank\u0119 o po\u017carze obok notatki o ostatniej ceremonii chrztu udzielonej przez ks. W\u0142odzimierskiego? Nale\u017cy przypuszcza\u0107, \u017ce w dniu po\u017caru ks. W\u0142odzimierski zosta\u0142 aresztowany i po\u015bpiesznie wywieziony do Lwowa. Tam mia\u0142 si\u0119 przyzna\u0107 do podpalenia Karmelu. Samo przyznanie si\u0119 do winy nie przekona\u0142o ks. Gajewicza, mog\u0142o bowiem by\u0107 wynikiem szanta\u017cu policji austriackiej. Dla policji karmelita Jan by\u0142 niewygodnym wi\u0119\u017aniem. Po dziesi\u0119ciu latach opu\u015bci\u0142 lwowskie wi\u0119zienie i wst\u0105pi\u0142 do Karmelit\u00f3w Trzewiczkowych. Z powodu wykrocze\u0144 trafi\u0142 jednak do Domu Poprawy w Przeworsku. Wydaje si\u0119 ma\u0142o prawdopodobne, by tak niszczycielski po\u017car wybuch z powodu jednego, niewielkiego \u017ar\u00f3d\u0142a ognia \u2013 wed\u0142ug tej wersji mia\u0142 bowiem ks. W\u0142odzimierski, podczas k\u0142\u00f3tni z przeorem upu\u015bci\u0107 na pod\u0142og\u0119 lamp\u0119 oliwn\u0105. Jest wszak\u017ce r\u00f3wnie\u017c druga wersja. By\u0107 mo\u017ce powodem po\u017caru by\u0142o celowe podpalenie, a dokonali go ludzie nas\u0142ani przez sanockiego starost\u0119, prawdopodobnie z inicjatywy w\u0142adz zaborczych. Nigdy zapewne nie dowiemy si\u0119, czy ks. W\u0142odzimierski rzeczywi\u015bcie by\u0142 sprawc\u0105 po\u017caru, czy te\u017c jego aresztowanie i przyznanie si\u0119 do winy by\u0142o wynikiem policyjnej prowokacji.<\/p>\n
W roku 1959 robotnicy pracuj\u0105cy przy odbudowie klasztoru odkryli ko\u015bci karmelit\u00f3w. Przed powt\u00f3rnym poch\u00f3wkiem modli\u0142 si\u0119 nad nimi ks. pra\u0142at Antoni Por\u0119bski \u2013 wielki entuzjasta odbudowy Karmelu. Zna\u0142 dwie wspomniane notatki ks. Gajewicza i \u015bwiadomy by\u0142 faktu, \u017ce jego prababka Anna, b\u0119d\u0105c matk\u0105 chrzestn\u0105 Kasi Jawczak, bra\u0142a udzia\u0142 w ostatniej w dziejach Karmelu mszy, kt\u00f3r\u0105 sprawowa\u0142 nieszcz\u0119sny spowiednik Domu Poprawy. Pra\u0142at Antoni, podobnie jak jego poprzednik przed 140 laty, nie potrafi\u0142 odpowiedzie\u0107 na pytanie, kto wyznaczy\u0142 dzie\u0144 26 listopada na zag\u0142ad\u0119 sanktuarium Matki Boskiej z G\u00f3ry Karmel.<\/p>\n
Zniszczenia spowodowane kilkudniowym po\u017carem nie by\u0142y tak du\u017ce, by klasztor nie m\u00f3g\u0142 dalej funkcjonowa\u0107. Wiele pomieszcze\u0144 ocala\u0142o i mog\u0142y one dalej s\u0142u\u017cy\u0107 zakonnikom. Potwierdzi\u0142 to w swojej relacji \u00f3wczesny dziedzic Zag\u00f3rza \u2013 Franciszek Truskolaski. Gdyby zatem by\u0142a wola odbudowy Karmelu i potrzebne ku temu \u015brodki finansowe, to sprawa znalaz\u0142aby si\u0119 na dobrej drodze. Jednak atmosfera wok\u00f3\u0142 klasztoru by\u0142a zdecydowanie nieprzychylna. Biskup Go\u0142aszewski nie interesowa\u0142 si\u0119 odbudow\u0105 i odnow\u0105 \u017cycia zakonnego, cho\u0107 m\u00f3g\u0142 wezwa\u0107 na pomoc rozsianych po parafiach karmelit\u00f3w. Jednak skandal zwi\u0105zany z osob\u0105 ks. W\u0142odzimierskiego i naciski w\u0142adz austriackich mia\u0142y decyduj\u0105cy wp\u0142yw na postaw\u0119 biskupa przemyskiego \u2013 opiekuna konwentu. W latach 1823\u20131831 \u017cycie zakonne bieg\u0142o zatem swoim torem. Wzmiankowany dziedzic, Franciszek Truskolaski, w relacji z dnia 20 lutego 1823 roku, podaje, \u017ce z po\u017caru ocala\u0142 obszerny refektarz, w kt\u00f3rym mog\u0142o si\u0119 pomie\u015bci\u0107 kilkana\u015bcie os\u00f3b, oraz kilka cel. Jednak zgodnie z decyzj\u0105 przeora Uma\u0144skiego zakonnicy zamieszkali w ch\u0142opskich chatach. W klasztorze pozosta\u0142 tylko Jan Kanty Gajewicz \u2013 rektor Domu Poprawy wraz ze swymi pensjonariuszami oraz weterani wojskowi, kt\u00f3rych by\u0142o ju\u017c w\u00f3wczas tylko sze\u015bciu (Miko\u0142aj Solon, Antoni Swarecki, Tomasz Bernacki, Jan Podsobi\u0144ski, Stanis\u0142aw Baza\u0144ski i Gaspar Panasiewicz). Do ich dyspozycji pozostawa\u0142 szpital obs\u0142ugiwany przez karmelit\u00f3w \u2013 na utrzymanie inwalid\u00f3w i ich leczenie musia\u0142 \u0142o\u017cy\u0107 zubo\u017ca\u0142y konwent. Zachowa\u0142y si\u0119 konkretne sumy zwi\u0105zanych z tym wydatk\u00f3w z kilku lat: np. w 1atach 1819\u20131820 wydano na ten cel 225 re\u0144skich i 5 fenig\u00f3w, w latach 1821\u20131822: 222 re\u0144skich.<\/p>\n
Wypada wreszcie podsumowa\u0107 dzia\u0142alno\u015b\u0107 ostatniego przeora, o. Leonarda Uma\u0144skiego. Jego dwaj poprzednicy \u2013 Albert Szadkowski i J\u00f3zef Karniewski \u2013 doprowadzili konwent do ruiny gospodarczej. Ten ostatni tu\u017c przed \u015bmierci\u0105 zad\u0142u\u017cy\u0142 Karmel u Potockiego na sum\u0119 5 421 floren\u00f3w. Pr\u00f3b\u0119 naprawy gospodarczej klasztoru, na wyra\u017ane polecenie konsystorza przemyskiego, podj\u0105\u0142 o. Uma\u0144ski, b\u0119d\u0105cy na parafii w Przysietnicy. O tragicznej kondycji Karmelu tak pisa\u0142 nowo obrany przeor: \u201eKlasztor by\u0142 obci\u0105\u017cony d\u0142ugami, ko\u015bci\u00f3\u0142 bez dachu. Klasztor r\u00f3wnie\u017c i inne budynki zdezelowane, byd\u0142o wychudzone. Nie by\u0142o bowiem, ani wozu czym by drzewa przywie\u017a\u0107 z lasu. W ostatnim nie\u0142adzie zasta\u0142em ten klasztor\u201d \u2013 notatka ta pochodzi z 1819 roku. O. Leonard najpierw przeni\u00f3s\u0142 stolarza, Ignacego Skowro\u0144skiego, na folwark u podn\u00f3\u017ca wzg\u00f3rza klasztornego, przydzielaj\u0105c mu wi\u0119cej ziemi pod upraw\u0119. W dawnej woskowni kaza\u0142 umie\u015bci\u0107 klasztorne byd\u0142o. Jego staraniem zosta\u0142y naprawione dachy nad klasztorem, browarem i dwoma basztami. W cz\u0119\u015bci gospodarczej klasztoru powsta\u0142a nowa ku\u017ania. Zas\u0142ug\u0105 przeora Uma\u0144skiego by\u0142o te\u017c odrestaurowanie studni klasztornej. Po dwu latach ci\u0119\u017ckiej pracy klasztor powraca\u0142 do czas\u00f3w swojej \u015bwietno\u015bci. W roku 1821, z polecenia biskupa Go\u0142aszewskiego, do klasztoru przyby\u0142 o. Jan W\u0142odzimierski jako spowiednik Domu Poprawy. Biskup Go\u0142aszewski w pi\u015bmie do w\u0142adz austriackich poda\u0142, \u017ce sprawc\u0105 po\u017caru klasztoru by\u0142 w\u0142a\u015bnie ks. W\u0142odzirnierski. Z wiadomych wzgl\u0119d\u00f3w nie m\u00f3g\u0142 wskaza\u0107, kto go inspirowa\u0142 i kto mu pomaga\u0142. \u015alady mog\u0142y prowadzi\u0107 do w\u0142adz zaborczych, zainteresowanych likwidacj\u0105 konwentu. Wygodnie by\u0142o poda\u0107 jednego sprawc\u0119, zw\u0142aszcza, \u017ce si\u0119 sam przyzna\u0142. Przeor Uma\u0144ski w przed\u0142o\u017conej opinii tak go scharakteryzowa\u0142: \u201e… quidnuid fecit, fecit imprudenter et quasi mente captus\u201d. W t\u0142umaczeniu na jezyk polski mo\u017cna to uj\u0105\u0107 nast\u0119puj\u0105co: \u201e…cokolwiek czyni, czyni w spos\u00f3b nieczysty z powodu m\u0119tnego umys\u0142u\u201d. Dalej stwierdza\u0142 przeor, \u017ce W\u0142odzimierski \u201e\u015bwietnie umia\u0142 przekr\u0119ca\u0107 fakty i sk\u0142ada\u0107 odpowiednie denuncjacje w urz\u0119dach cywilnych\u201d. A mo\u017ce denuncjowa\u0142 wsp\u00f3\u0142braci na policji? Mo\u017ce policja austriacka podsyca\u0142a konflikt o. Jana z przeorem? Ju\u017c w kilka miesi\u0119cy po po\u017carze biskup Go\u0142aszewski zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do w\u0142adz o likwidacj\u0119 konwentu i przydzielenie jego maj\u0105tk\u00f3w do d\u00f3br kapitu\u0142y przemyskiej! Zag\u00f3rskich zakonnik\u00f3w proponowa\u0142 przenie\u015b\u0107 do innych klasztor\u00f3w w Galicji, wyznaczaj\u0105c ka\u017cdemu z nich roczn\u0105 pensj\u0119. Mimo takiej sugestii w\u0142adze zaborcze zwleka\u0142y a\u017c do jesieni 1831 roku. Upadek powstania listopadowego w zaborze rosyjskim i towarzysz\u0105cy temu nastr\u00f3j przygn\u0119bienia, sk\u0142aoni\u0142y w\u0142adze austriackie do kasaty Karmelu. Intencje ich by\u0142y inne ni\u017c biskupa Go\u0142aszewskiego. Zakonnicy polscy byli postrzegani jako propagatorzy niepodleg\u0142o\u015bciowej tradycji \u2013 a zag\u00f3rscy karmelici dali w przesz\u0142o\u015bci tego dowody. Austriacy nie spe\u0142nili pro\u015bby biskupa, bo maj\u0105tki Karmelu przesz\u0142y na skarb pa\u0144stwa i do funduszu religijnego, a Domus Correctionis (Dom Poprawy) przeniesiono do Przeworska. W roku 1837 roku znalaz\u0142 si\u0119 w nim ks. W\u0142odzimierski \u2013 ju\u017c nie jako spowiednik, tylko pensjonariusz, po siedmioletnim wi\u0119zieniu i sze\u015bcioletnim pobycie u karmelit\u00f3w trzewiczkowych we Lwowie. Przyczyn\u0105 tego by\u0142y wykroczenia, jakich si\u0119 dopuszcza\u0142 w nowym zgromadzeniu. Sz\u0142a wi\u0119c za nim opinia dawnego prze\u0142o\u017conego \u2013 o. Leonarda, \u017ce to cz\u0142owiek zazdrosny, wichrzyciel pokoju, kr\u0119tacz i denuncjator. A jak\u0105 opini\u0119 wystawi\u0142a mu policja austriacka? To pytanie pozostanie bez odpowiedzi.<\/p>\n
\u015aledz\u0105c dzieje klasztoru Karmelit\u00f3w w Zag\u00f3rzu przenosimy si\u0119 z XIX wieku do lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX stulecia.<\/p>\n
\u201ePa\u017adziernikowa odwil\u017c\u201d wywo\u0142a\u0142a eksplozj\u0119 aktywno\u015bci w\u015br\u00f3d obywateli. Rolnicy rozwi\u0105zywali sp\u00f3\u0142dzielnie produkcyjne, robotnicy tworzyli w fabrykach zal\u0105\u017cki samorz\u0105du, a naukowcy i studenci zak\u0142adali kluby dyskusyjne. Z internowania w Koma\u0144czy zwolniono Prymasa Stefana Wyszy\u0144skiego. Idea odbudowy by\u0142a \u017cywa w \u015bwiadomo\u015bci kilku pokole\u0144 mieszka\u0144c\u00f3w tej ziemi \u2013 wszak karmelici pozostawili po sobie szacunek i wdzi\u0119czn\u0105 pami\u0119\u0107 za ponad stuletnia pos\u0142ug\u0119 religijn\u0105. Wielkim entuzjast\u0105 odbudowy by\u0142 zag\u00f3rzanin \u2013 mgr in\u017c. Tadeusz \u017burowski \u2013 generalny konserwator zabytk\u00f3w archeologicznych w Ministerstwie Kultury i Sztuki. To dzi\u0119ki jego staraniom wojew\u00f3dzki konserwator zabytk\u00f3w ju\u017c wiosn\u0105 1957 roku wyrazi\u0142 zgod\u0119 na odbudow\u0119 klasztornej warowni. W \u015blad za t\u0105 decyzj\u0105, 27 maja 1957 roku, w\u0142adze Prowincji Karmelita\u0144skiej w Warszawie wyrazi\u0142y wol\u0119 odbudowy klasztoru i ko\u015bcio\u0142a. Nale\u017cy zauwa\u017cy\u0107, \u017ce wcze\u015bniej w\u0142adze prowincji konsultowa\u0142y t\u0119 inwestycj\u0119 ze wspomnianym in\u017c. \u017burowskim, wielkim autorytetem w dziedzinie archeologii i ochrony zabytk\u00f3w. Ju\u017c w latach mi\u0119dzywojennych (w 1939 roku) za prace graficzne z drzeworytnictwa i ekslibris\u00f3w otrzyma\u0142 on na Wystawie Mi\u0119dzynarodowej w Pary\u017cu I Nagrod\u0119. Wyda\u0142 w sumie oko\u0142o 100 publikacji z zakresu archeologii, prehistorii, historii sztuki, architektury, konserwacji i ochrony zabytk\u00f3w, itp. Po drugiej wojnie \u015bwiatowej prowadzi\u0142 prace archeologiczne w Biskupinie, ko\u0142o Opatowa, w Trepczy i w Zag\u00f3rzu. Owocem tych ostatnich by\u0142a inwentaryzacja fresk\u00f3w w klasztornym ko\u015bciele. W 1957 roku przygotowa\u0142 z urz\u0119du plany odbudowy i zabezpieczenia ca\u0142o\u015bci inwestycji dla zag\u00f3rskiego Karmelu, zlecaj\u0105c kierowanie pracami in\u017c. Marianowi Wierzbi\u0144skiemu z Sanoka. Na konsultanta powo\u0142any zosta\u0142 Stefan Stefa\u0144ski \u2013 dyrektor Muzeum Historycznego w Sanoku. Prowincja karmelita\u0144ska oddelegowa\u0142a do Zag\u00f3rza o. J\u00f3zefa od MB z G\u00f3ry Karmel (Jan Prus), brata Wawrzy\u0144ca Radkiewicza, a p\u00f3\u017aniej o. Aureliusza Balonka. Wielk\u0105 pomoc okazali: \u00f3wczesny proboszcz zag\u00f3rski \u2013 ks. Adam Fuksa i ks. pra\u0142at Antoni Por\u0119bski z Sanoka. To oni, z pomoc\u0105 o. J\u00f3zefa, urz\u0105dzili symboliczny pogrzeb zakonnik\u00f3w zmar\u0142ych w XVIII wieku i na pocz\u0105tku XIX stulecia. Mia\u0142o to zwi\u0105zek z profanacj\u0105 ich miejsca spoczynku przez poszukiwaczy przyg\u00f3d i skarb\u00f3w, kt\u00f3rzy zakradali si\u0119 do klasztornych podziemi. Dzi\u0119ki wielkiemu zaanga\u017cowaniu parafian, karmelici wykonali wiele prac, kt\u00f3re zmieni\u0142y wygl\u0105d spalonego obiektu. Wyniki by\u0142y imponuj\u0105ce: odgruzowano studni\u0119 i otoczenie ko\u015bcio\u0142a, posegregowano gruz i kamie\u0144 budowlany oraz urz\u0105dzono warsztat stolarski. W dalszej kolejno\u015bci oczyszczono z ro\u015blinno\u015bci mury i nakryto dachem dawn\u0105 kordegard\u0119. Prace przygotowawcze i budowlane odbywa\u0142y si\u0119 dzi\u0119ki ofiarno\u015bci zag\u00f3rzan i okolicznej ludno\u015bci, przy udziale niewielkich funduszy zakonu i znikomej dotacji finansowej ministerstwa. \u015arodki te okaza\u0142y si\u0119 niewystarczaj\u0105ce i o. J\u00f3zef zdecydowa\u0142 si\u0119 na wyjazd do USA i Kanady z misj\u0105 zbierania funduszy na odbudow\u0119 Karmelu. Spotka\u0142 si\u0119 tam z wielk\u0105 \u017cyczliwo\u015bci\u0105 i ofiarno\u015bci\u0105 rodak\u00f3w. Niestety, po powrocie do Zag\u00f3rza, o. J\u00f3zef zachorowa\u0142 i wkr\u00f3tce zmar\u0142. Po jego zgonie w\u0142adze wojew\u00f3dzkie nie mia\u0142y \u017c\u0105dnych skrupu\u0142\u00f3w, by zniszczy\u0107 rozpocz\u0119to dzie\u0142o. Wydano zarz\u0105dzenie o przerwaniu prac budowlanych i eksmisji o. Balonka i brata Radkiewicza. Mia\u0142o to miejsce 10 pa\u017adziernika 1962 roku. W\u0142adza komunistyczna powt\u00f3rzy\u0142a zatem po 130 latach to, co zrobi\u0142 niegdy\u015b zaborca \u2013 zamach na Karmel. Pi\u0119cioletni wysi\u0142ek i zapa\u0142 wiernych i duchowie\u0144stwa poszed\u0142 na marne. Ostateczny cios ruinom mia\u0142a zada\u0107 przyroda \u2013 warunki atmosferyczne i bujna ro\u015blinno\u015b\u0107. W ci\u0105gu zaledwie 30 lat ich dzia\u0142anie pog\u0142\u0119bi\u0142o proces zniszcze\u0144. Wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce \u017cadna si\u0142a nie jest zdolna powstrzyma\u0107 ca\u0142kowitej zag\u0142ady klasztoru. Run\u0119\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 baszty od strony wschodniej i znik\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 iluzjonistycznych fresk\u00f3w w klasztornym ko\u015bciele. Wszystko wskazywa\u0142o na to, \u017ce nie minie wiele lat, a ruiny klasztoru b\u0119dziemy ogl\u0105da\u0107 tylko na archiwalnych fotografiach. Czeka\u0142 nas jednak jeszcze jeden \u2013 tym razem pozytywny \u2013 zwrot w dziejach zag\u00f3rskiego Karmelu.<\/p>\n
Podczas pr\u00f3b odbudowy klasztoru na prze\u0142omie lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku wydano poczt\u00f3wki, b\u0119d\u0105ce zarazem cegie\u0142kami na wsparcie tych prac. Kilka z tych pami\u0105tkowych kart, pochodz\u0105cych ze zbior\u00f3w p. R. Zimny, reprodukujemy w tym miejscu.<\/p>\n
Zmiany ustrojowe, kt\u00f3re nast\u0105pi\u0142y po 1989 roku zn\u00f3w obudzi\u0142y nadziej\u0119 na ocalenie ruin, je\u015bli ju\u017c nie na odbudow\u0119 spalonego klasztoru. Maj\u0105c poparcie entuzjast\u00f3w, w\u0142adze Gminy, na czele z panem burmistrzem Jackiem Zaj\u0105cem, postanowi\u0142y ratowa\u0107 zabytek. Podj\u0119to starania prawno-administracyjne, dotycz\u0105ce przej\u0119cia obszaru klasztornego od Skarbu Pa\u0144stwa przez Gmin\u0119, a nast\u0119pnie o pozwolenie konserwatora wojew\u00f3dzkiego na odbudow\u0119 i zapewnienie nadzoru z jego strony. Rozpocz\u0119to zako\u0144czone sukcesem starania o fundusze od w\u0142adz wojew\u00f3dzkich. Wkr\u00f3tce prace ruszy\u0142y (zatrudniono przy nich bezrobotnych). W pierwszej fazie zabrano si\u0119 za wycink\u0119 drzew i krzak\u00f3w. Dalsze etapy obejmowa\u0142y odbudow\u0119 baszt, wzmacnianie mur\u00f3w ko\u015bcio\u0142a i wype\u0142nianie ubytk\u00f3w w murze. Pracom budowlanym s\u0142u\u017cy\u0142a te\u017c akcja promuj\u0105ca inicjatyw\u0119 odbudowy i sam Karmel w \u015brodkach masowego przekazu, co wzbudzi\u0142o zainteresowanie wycieczek i turyst\u00f3w. Uwie\u0144czeniem pierwszego etapu odbudowy by\u0142a rekonstrukcja postumentu naprzeciw g\u0142\u00f3wnego wej\u015bcia do ko\u015bcio\u0142a i ustawienie na nim figury Matki Boskiej Kr\u00f3lowej Karmelu. Powr\u00f3t figury mia\u0142 wymiar nie tylko religijny, ale te\u017c historyczny, z uwagi na czterystuletni\u0105 obecno\u015b\u0107 karmelit\u00f3w bosych na ziemiach polskich, a stutrzydziestoletni\u0105 w Zag\u00f3rzu. Obecno\u015b\u0107 figury ma tak\u017ce przypomina\u0107 turystom o godnym zachowaniu w miejscu dawnego sanktuarium Matki Boskiej z G\u00f3ry Karmel. Nale\u017cy zaznaczy\u0107, \u017ce zachowanie wycieczek i zwiedzaj\u0105cych faktycznie zmieni\u0142o si\u0119 na korzy\u015b\u0107. Ju\u017c od trzech lat, w lipcu, w \u015bwi\u0119to Matki Boskiej Kr\u00f3lowej Karmelu przed klasztornym ko\u015bcio\u0142em odprawiana jest uroczysta Msza \u015awi\u0119ta gromadz\u0105ca rzesz\u0119 wiernych z Zag\u00f3rza i okolic. Coroczna uroczysto\u015b\u0107 religijna jest ukoronowaniem pierwszego etapu odbudowy klasztoru i daje jej uczestnikom poczucie satysfakcji.<\/p>\n
Warto tu zacytowa\u0107 nie\u017cyj\u0105cego ju\u017c entuzjast\u0119 odbudowy, \u015bp. Stefana Stefa\u0144skiego, autora publikacji o zag\u00f3rskim klasztorze: \u201eJest we mnie g\u0142\u0119bokie pragnienie, aby ta skromna ksi\u0105\u017ceczka mog\u0142a sta\u0107 si\u0119 iskr\u0105, kt\u00f3ra wielki po\u017car \u2013 ale nie taki, co niszczy, ale po\u017car w sercach tych, kt\u00f3rzy, jak i ja chcieliby ujrze\u0107 Karmel zag\u00f3rski na nowo, jak dawniej t\u0119tni\u0105cy \u017cyciem. Obiekt Karmelit\u00f3w Bosych w Zag\u00f3rzu jest jeszcze do uratowania \u2013 po prostu do odbudowy\u201d.<\/p>\n
W tym szcz\u0119\u015bliwym zako\u0144czeniu dramatu Karmelu o\u015bmielamy si\u0119 widzie\u0107 ingerencj\u0119 Ojca \u015awi\u0119tego Jana Paw\u0142a II. W latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych nawiedzi\u0142 on, jako Ksi\u0105dz Profesor, nasz\u0105 parafi\u0119. Zaszczytu tego dost\u0105pi\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny i ruiny klasztoru \u2013 dlatego te\u017c znalaz\u0142y si\u0119 one na trasie Szlaku Papieskiego. Wizyta Ksi\u0119dza Karola Wojty\u0142y w zag\u00f3rskim Karmelu nie by\u0142a przypadkowa, bowiem w m\u0142odo\u015bci marzy\u0142 o wst\u0105pieniu do zakonu karmelit\u00f3w bosych i rozczytywa\u0142 si\u0119 w pismach \u015bw. Jana od Krzy\u017ca. Opatrzno\u015b\u0107 jednak zadecydowa\u0142a inaczej.<\/p>\n
Magia tego miejsca b\u0119dzie teraz w wi\u0119kszym stopniu przyci\u0105ga\u0107 turyst\u00f3w, a jego promocja, by\u0107 mo\u017ce, przyczyni si\u0119 do powstania zag\u00f3rskiego Karmelu z ruin.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Czasy \u015bwietno\u015bci i upadku zag\u00f3rskiego Karmelu Fundatorem klasztoru i ko\u015bcio\u0142a by\u0142 Jan Franciszek Stadnicki, wojewoda wo\u0142y\u0144ski. Prace budowlane trwa\u0142y 30 lat, a pierwsi bracia zamieszkali tu w 1714 roku. Ju\u017c od tego roku udzielali pos\u0142ug religijnych w kaplicy, a od 1730 roku w nowo wybudowanym ko\u015bciele pw. Zwiastowania NMP z G\u00f3ry Karmel. Nale\u017cy […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":118,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"class_list":["post-355","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/zagorz.przemyska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/355"}],"collection":[{"href":"https:\/\/zagorz.przemyska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/zagorz.przemyska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zagorz.przemyska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zagorz.przemyska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=355"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/zagorz.przemyska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/355\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":356,"href":"https:\/\/zagorz.przemyska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/355\/revisions\/356"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zagorz.przemyska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/118"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/zagorz.przemyska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=355"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}